Brač to jedna z najbardziej fascynujących wysp w Chorwacji. Większość podróżnych kojarzy ją wyłącznie ze słynną, rajską plażą Zlatni Rat w Bolu. Jednakże ta wyspa kryje w sobie tysiąclecia niezwykłej historii oraz unikalne bogactwo kulturowe. To właśnie tutaj bije prawdziwe serce Dalmacji. Poznanie burzliwych dziejów tego miejsca pozwala zupełnie inaczej spojrzeć na jego współczesne oblicze. Poniżej przedstawiamy rzetelny przewodnik po najważniejszych wydarzeniach, które ukształtowały unikalne dziedzictwo wyspy Brač.
Od starożytności do rzymskiego imperium – wydobycie „białego złota”
Historia Braču sięga tysięcy lat wstecz. Najstarsze ślady obecności człowieka odkryto w jaskini Kopačina niedaleko miejscowości Donji Humac, gdzie archeolodzy znaleźli krzemienne narzędzia i kości dzikich zwierząt datowane na VIII tysiąclecie p.n.e. Najstarszą stale zamieszkaną osadą na wyspie jest natomiast Škrip. Około 1400 roku p.n.e. osiedlili się tu Ilirowie, którzy pozostawili po sobie potężne kamienne mury obronne, zachowane do dziś.
Nowy rozdział w historii wyspy rozpoczął się wraz z przybyciem Rzymian. Szybko dostrzegli oni wartość miejscowego białego wapienia, znanego jako brački kamen, i rozwinęli wydobycie w licznych kamieniołomach. Jednym z najważniejszych był kamieniołom Rasohe w pobliżu Splitskiej, gdzie do dziś można zobaczyć wykutą w skale płaskorzeźbę Herkulesa – patrona rzymskich kamieniarzy.
Słynny kamień z Braču wykorzystano między innymi do budowy monumentalnego Pałacu Dioklecjana w Splicie na przełomie III i IV wieku. Rzymskie dziedzictwo jest widoczne również w Škripie. W murach baszty Radojković, w której obecnie mieści się Muzeum Wyspy Brač, zachowały się fragmenty rzymskich umocnień wykorzystanych później przy budowie średniowiecznej twierdzy. Z miejscem tym wiąże się także lokalna legenda mówiąca, że w znajdującym się tu mauzoleum spoczęły żona i córka cesarza Dioklecjana – Pryska i Waleria.
Wydobycie i obróbka kamienia przez stulecia stanowiły podstawę rozwoju gospodarczego Braču. Rzemiosło kamieniarskie nie tylko ukształtowało krajobraz wyspy, ale stało się również ważnym elementem jej tożsamości i lokalnej tradycji.
Średniowieczne ucieczki i sekrety ukryte w skale – Pustelnia Blaca
Średniowiecze przyniosło wyspie Brač wiele niepokojów i dynamicznych zmian politycznych. Po upadku pobliskiej rzymskiej Salony na wyspę zaczęła napływać ludność uchodźcza z kontynentu. W kolejnych wiekach Brač przechodził z rąk do rąk. Rządzili tu władcy chorwaccy, węgierscy, a także potężna Republika Wenecka, która kontrolowała te tereny przez niemal cztery stulecia. Zagrożenie ze strony piratów z pobliskiego Omiša zmusiło mieszkańców do budowania osad w głębi lądu. Dopiero z czasem życie przeniosło się z powrotem na bezpieczniejsze wybrzeże.
Najbardziej spektakularnym pomnikiem tamtych niepewnych czasów jest Pustelnia Blaca (Pustinja Blaca) – dawny klasztor wykuty bezpośrednio w skale. Powstała ona w 1551 roku. Wtedy to dwaj głagoliccy mnisi, uciekając przed najazdem tureckim z Poljicy, znaleźli schronienie w jaskini w południowej części wyspy. Z czasem ta skromna kryjówka przekształciła się w imponujący, samowystarczalny kompleks klasztorny o unikalnej architekturze.
Mnisi z Blacy zajmowali się uprawą oliwek, produkcją miodu oraz doskonałego wina. Co niezwykle istotne, stworzyli tam również imponującą bibliotekę zawierającą ponad 11 tysięcy woluminów oraz szkołę dla lokalnych dzieci. Ostatni z pustelników, ojciec Nikola Miličević, założył w klasztorze nowoczesne obserwatorium astronomiczne. Sprowadził na wyspę ogromny teleskop, za pomocą którego odkrył dwa nowe ciała niebieskie (planetoidy). Pustelnia Blaca stanowi dziś unikalny na skalę światową zabytek determinacji, wiary i nauki.
Mistyka i mitologia – Smocza Jaskinia oraz szczyt Vidova Gora
Kolejnym niezwykłym miejscem na Braču jest Smocza Jaskinia (Zmajeva špilja), położona w pobliżu miejscowości Murvica. Już w XV wieku służyła ona jako schronienie i miejsce modlitwy głagolickich mnichów. Jej największym skarbem są wykute w skale reliefy przedstawiające smoki, anioły, fantastyczne stworzenia oraz motywy księżyca. Te niezwykłe przedstawienia łączą symbolikę chrześcijańską z elementami starszych, przedchrześcijańskich wierzeń, dzięki czemu jaskinia uznawana jest za jedno z najbardziej tajemniczych i wyjątkowych miejsc w Dalmacji.
Niedaleko stąd wznosi się Vidova Gora (778 m n.p.m.) – najwyższy szczyt wszystkich chorwackich wysp. Swoją nazwę zawdzięcza ruinom średniowiecznego kościoła św. Wita (Sveti Vid), którego pozostałości zachowały się na wierzchołku. Wielu badaczy uważa jednak, że chrześcijańska świątynia powstała w miejscu wcześniejszego kultu słowiańskiego boga Światowida. Dziś Vidova Gora przyciąga przede wszystkim rozległą panoramą obejmującą plażę Zlatni Rat, wyspę Hvar oraz półwysep Pelješac. To miejsce, w którym imponujące krajobrazy harmonijnie łączą się z historią, legendami i wielowiekowym dziedzictwem wyspy.
Tradycja, która wciąż żyje
Choć Brač jest dziś popularnym kierunkiem turystycznym, wyspa nie utraciła swojego rzemieślniczego charakteru. Najlepszym przykładem jest miejscowość Pučišća, gdzie od 1909 roku działa Klesarska škola – jedyna w Chorwacji szkoła kamieniarska. Uczniowie z kraju i zagranicy poznają tu tradycyjne techniki ręcznej obróbki kamienia, wykorzystując narzędzia i metody wywodzące się jeszcze z czasów rzymskich. Dzięki temu wielowiekowe rzemiosło jest nie tylko pielęgnowane, ale także przekazywane kolejnym pokoleniom.
Równie ważnym elementem dziedzictwa wyspy pozostaje rolnictwo. Brač od stuleci słynie z uprawy oliwek i winorośli, a lokalna oliwa z odmiany Oblica oraz wina ze szczepu Plavac Mali należą do najbardziej cenionych produktów regionu.
Chcąc lepiej poznać tę tradycję, warto odwiedzić Muzeum Oliwy w Škripie, gdzie można zobaczyć zabytkowe prasy z XIX wieku i dowiedzieć się, jak dawniej tłoczono oliwę.
Mimo dynamicznego rozwoju turystyki Brač zachował swój autentyczny charakter. W wielu miejscowościach nadal dominuje tradycyjna zabudowa z białego kamienia, a lokalne zwyczaje i rzemiosło pozostają ważnym elementem codziennego życia. Aby poznać prawdziwe oblicze wyspy, warto wyjechać poza nadmorskie kurorty i zajrzeć do niewielkich miejscowości w jej centralnej części. To właśnie tam najlepiej widać, jak historia i tradycja nadal kształtują współczesny Brač.
Czytaj także: Luksusowe wille na wyspie Brac z basenem, blisko plaży
Autorka: Magdalena Łydka – miłośniczka podróży, szczególnie tych na Bałkany. Copywriterka specjalizująca się w tematyce podróżniczej, która pracę w korporacji zastąpiła tworzeniem stron internetowych i podróżowaniem. Każdą wolną chwilę spędza w podróży z dobrą książką i notesem. Autorka kilku ebooków o Chorwacji, Bałkanach i Półwyspie Apenińskim. Ulubione miejsce do pracy: wyspa Korčula w Chorwacji.
